Thế Hệ Lọt Khe

Không phải thế hệ này không chịu nắm lấy tương lai. Có thể tương lai đã được thiết kế để trượt khỏi tay họ.

Có một câu chuyện rất quen thuộc trong mọi buổi tụ họp của người lớn: thế hệ trẻ bây giờ lười, mong manh, dễ tổn thương, không chịu cực, không chịu phấn đấu như ngày xưa.

Người ta gọi họ là thế hệ bông tuyết. Gọi họ là dâu tây. Gọi họ là yếu đuối. Gọi họ là thế hệ chỉ biết than.

Nhưng có lẽ câu chuyện không đơn giản như vậy.

Nếu phải đặt tên cho thế hệ sắp tới, có lẽ không nên gọi họ chỉ bằng nhãn Gen Z hay Gen Alpha. Một cái tên đúng hơn là:

Thế Hệ Lọt Khe.

Đó là thế hệ mà dù có nắm chặt cuộc đời bằng cả hai bàn tay, rất nhiều thứ vẫn cứ lọt qua kẽ tay.

Nhà cửa lọt mất.

Cơ hội lọt mất.

Công việc ổn định lọt mất.

Cảm giác an toàn lọt mất.

Thậm chí có khi cả niềm tin vào tương lai cũng lọt mất.

Ngày xưa người ta đi làm và có quyền mơ. Mơ mua nhà. Mơ mở tiệm. Mơ lập gia đình. Mơ có một mảnh đất nhỏ, một căn nhà nhỏ, một chỗ để lui về. Những giấc mơ đó tạo ra động lực để cày cuốc. Cực nhưng thấy đích đến. Mệt nhưng biết mình đang đi về đâu.

Còn bây giờ, nhiều người trẻ nhìn con đường phía trước và thấy một thứ khác:

một cuộc đua mà vạch đích cứ lùi xa hơn mỗi năm.

Và khi sở hữu trở nên quá xa, hệ thống sẽ luôn có một lời đề nghị nghe rất nhân đạo:

Nếu bạn không thể sở hữu, đừng lo. Bạn vẫn có thể truy cập.

Đó là nơi câu khẩu hiệu “không sở hữu gì nhưng vẫn hạnh phúc” bắt đầu có đất sống. Không phải bằng cách tịch thu trắng trợn, mà bằng cách làm cho sở hữu trở nên bất khả thi, rồi bán lại quyền truy cập có điều kiện như một hình thức tiến bộ.

1. Khi Nhà Cửa Lọt Khỏi Tay

Một căn hộ hai phòng ngủ ở Ba Son giá vài chục tỷ đồng vẫn có người mua. Điều đó tự nó không sai. Người có tiền mua tài sản là chuyện bình thường.

Nhưng ở phía bên kia, rất nhiều bạn trẻ có công việc đàng hoàng, lương thuộc nhóm trung lưu, sống tiết kiệm và chăm chỉ, vẫn hiểu rằng có thể cả đời mình cũng không mua nổi một căn nhà ở chính thành phố mình sinh ra.

Đây là vết nứt tâm lý rất lớn.

Nếu một người làm đúng mọi thứ xã hội bảo:

• học hành tử tế;
• đi làm chăm chỉ;
• không phá tiền;
• không ăn chơi quá mức;
• cố tăng thu nhập;
• cố tiết kiệm;

mà vẫn không nhìn thấy đường tới một căn nhà cơ bản, thì vấn đề không còn nằm ở đạo đức cá nhân nữa. Nó nằm ở cấu trúc phần thưởng.

Khi phần thưởng cuối con đường ngày càng xa, động lực cũng rơi rụng theo.

Thế hệ trước có thể từng nghèo, từng cực, từng đi lên từ hai bàn tay trắng. Nhưng họ còn sống trong một thời đại mà hai bàn tay trắng vẫn có thể nắm được một cái gì đó nếu đủ bền bỉ.

Thế hệ sau cũng có hai bàn tay. Họ cũng học, làm, cố gắng, tăng ca, đổi việc, tiết kiệm. Nhưng họ đang sống trong một thế giới mà nhà cửa, đất đai và cảm giác an toàn trơn như nước.

Càng siết chặt, càng thấy nó lọt qua kẽ tay.

Câu gọn:

Vạch đích ngày xưa là mua được nhà. Vạch xuất phát ngày mai là đã có nhà.

Khi một thế hệ không còn với tới sở hữu, họ sẽ bị đẩy sang một ngôn ngữ khác: quyền truy cập.

Không cần mua nhà, chỉ cần thuê dài hạn.

Không cần sở hữu xe, chỉ cần gọi xe.

Không cần sở hữu phần mềm, phim, nhạc, công cụ, dữ liệu, chỉ cần trả phí hằng tháng.

Nghe tiện. Và nhiều khi tiện thật. Nhưng sở hữu và truy cập là hai trạng thái quyền lực rất khác nhau.

Sở hữu cho anh mặt đất. Quyền truy cập cho người khác cái công tắc.

2. AI Và Cái Nghề Không Còn Chắc

Rồi trí tuệ nhân tạo xuất hiện.

Ngày xưa học một nghề là có thể làm nghề đó vài chục năm. Một người có thể học kế toán, thiết kế, marketing, lập trình, chăm sóc khách hàng, rồi tin rằng nếu mình chịu khó, mình có đường dài để đi.

Bây giờ không ai dám chắc công việc của mình năm năm nữa sẽ ra sao.

Một phần công việc của kế toán có thể bị tự động hóa.

Một phần công việc thiết kế có thể bị máy tạo hình ảnh làm rẻ đi.

Một phần công việc marketing có thể bị hệ thống viết, phân tích và tối ưu thay.

Một phần công việc lập trình có thể bị công cụ sinh mã nuốt mất.

Một phần chăm sóc khách hàng có thể bị chatbot thay thế.

Điều đáng sợ không phải là trí tuệ nhân tạo lấy hết việc làm. Điều đáng sợ hơn là rất nhiều người trẻ không còn biết mình nên chuẩn bị cho tương lai nào.

Nếu học nghề A, năm năm nữa nghề A còn không?

Nếu đổi sang nghề B, nghề B có bị tự động hóa tiếp không?

Nếu học cả đời, vậy học cái gì để không bị trượt khỏi mặt đất?

Đây không phải là sự lười biếng. Đây là trạng thái sống trong một nền kinh tế mà bản đồ nghề nghiệp bị vẽ lại liên tục.

Thế hệ cũ từng sợ thất nghiệp. Thế hệ mới sợ cả việc đang làm đúng mà vẫn bị thời đại xóa vai.

3. Khe Giữa Người Có Tài Sản Và Người Không Có Tài Sản

Ở đầu bên kia xã hội là một tầng lớp tinh hoa ngày càng mạnh.

Con nhà giàu được học trường tốt, có quan hệ, có vốn, có người chỉ đường, có cơ hội tiếp xúc với thế giới từ rất sớm. Nhiều người trong số họ cũng giỏi thật, đẹp thật, kỷ luật thật, và hoàn toàn xứng đáng với thành công của mình.

Vấn đề không phải là ghét người giỏi hay ghét người giàu.

Vấn đề là khoảng cách xuất phát.

Một người trẻ sinh ra trong gia đình có tài sản có thể được hỗ trợ:

• tiền học;
• tiền du học;
• vốn làm ăn;
• nhà để ở;
• quan hệ để thử sai;
• thời gian để chọn đường;
• lớp đệm nếu thất bại.

Một người trẻ khác sinh ra không có tài sản thì mỗi lần thử sai đều có thể là một lần rơi thật.

Với người có lớp đệm, thất bại là bài học.

Với người không có lớp đệm, thất bại là tiền nhà, tiền ăn, tiền thuốc, tiền cha mẹ, tiền tương lai.

Đó là cái khe đầu tiên:

khe giữa người có tài sản và người không có tài sản.

4. Cú Chuyển Giao Thừa Kế Khổng Lồ

Có một mối đe dọa khác ít được nói thẳng: cú chuyển giao tài sản khổng lồ giữa các thế hệ.

Khi thế hệ con cái lớn lên, chúng không chỉ cạnh tranh với người cùng tuổi. Chúng cạnh tranh với lịch sử tài sản của gia đình người khác.

Một bạn trẻ có thể vừa tốt nghiệp đã có nhà nhờ thừa kế.

Một bạn khác có thể được giao quản lý vài căn hộ cho thuê.

Một bạn khác có thể có đất, cổ phần, vốn kinh doanh, hoặc ít nhất là một căn nhà để không phải trả tiền thuê.

Trong khi đó, một bạn trẻ khác dù chăm chỉ vẫn phải dè dặt ngay cả với quyền được đứng vững trên mặt đất.

Ngày xưa người ta làm để mua tài sản.

Ngày nay nhiều người phải cạnh tranh với những người sinh ra đã có tài sản.

Đây không phải là lời trách người được thừa kế. Cha mẹ để lại cho con là chuyện rất người. Nhưng khi tài sản tích tụ qua nhiều thế hệ, còn lương lao động không đuổi kịp giá tài sản, xã hội sẽ tách thành hai nhóm:

• nhóm có tài sản sinh thêm tài sản;
• nhóm dùng sức lao động để thuê quyền sống gần tài sản của người khác.

Một thế hệ trẻ nhìn thấy điều đó rất rõ.

Và khi họ nói “nằm thẳng”, có khi đó không phải là từ bỏ cuộc đời. Có khi đó là phép tính:

làm gấp đôi cũng không mua nổi nhà;

làm gấp ba cũng không đổi đời;

đổi sức khỏe lấy vài con số trên bảng lương vẫn không qua được người sinh ra đã đứng trên tài sản.

Vậy tại sao phải chạy như thể cuộc đua còn công bằng?

5. Nằm Thẳng Không Luôn Là Lười

Phong trào “nằm thẳng” ở Trung Quốc bị nhiều người xem như biểu hiện của sự lười biếng.

Nhưng không phải tất cả đều lười.

Nhiều người chỉ đang làm một phép tính rất thực tế.

Nếu phần thưởng không còn tương xứng với cái giá phải trả, con người sẽ giảm tốc. Nếu một hệ thống chỉ hứa thêm một vòng lặp sau mỗi lần chiến thắng, con người sẽ bắt đầu hỏi: chạy để làm gì?

Đây là chỗ bài Thế Hệ Dâu Tây — Mệt Rồi, Dừng Lại Được Chưa đã chạm tới: người trẻ không chỉ mệt vì việc nhiều. Họ mệt vì phần thưởng của cuộc đua ngày càng giống một vòng đua khác.

Bài này thêm một lớp khác:

họ không chỉ mệt vì chạy.

họ mệt vì mặt đất dưới chân bị rút đi.

Một thế hệ chỉ nằm thẳng khi họ không còn thấy mặt đất đủ chắc để đứng lên.

Và khi đủ nhiều người nằm thẳng, hệ thống sẽ phải đưa ra một tấm lưới đỡ.

Tấm lưới đó có thể mang nhiều tên: trợ cấp định kỳ, thu nhập cơ bản, ví phúc lợi, điểm hỗ trợ, nhà thuê được trợ giá, dịch vụ công qua tài khoản định danh. Một phần trong đó có thể cần thiết thật. Nếu trí tuệ nhân tạo và thị trường tài sản làm quá nhiều người mất đường sống, một xã hội không thể chỉ nói “tự bơi đi”.

Nhưng câu hỏi quyết định là:

tấm lưới đó giúp con người đứng dậy, hay biến họ thành người thuê bao của chính quyền sống?

6. Khe Đất Đai: Khi Giấc Mơ Nhỏ Bị Nuốt

Còn một khe nữa rất thật: khe đất đai.

Một gia đình bình thường có thể chỉ có một miếng đất nhỏ. Trồng chanh dây, trồng rau, trồng bầu, trồng bí. Một mảnh đất nhỏ không là gì trên bản đồ quy hoạch. Nhưng với họ, đó là mồ hôi, ký ức, đường lui cuối cùng, và đôi khi là bằng chứng rằng mình vẫn còn một chỗ trên mặt đất.

Rồi một ngày, mảnh đất đó nằm trong dự án.

Sân golf.

Khu nghỉ dưỡng.

Khu thương mại dịch vụ.

Khu đô thị sinh thái.

Tên gọi rất đẹp. Bản vẽ rất đẹp. Phối cảnh rất đẹp. Nhưng câu hỏi là: đẹp cho ai?

Chúng ta không cần sân golf ở mọi nơi có chút cảnh đẹp.

Không cần biến mọi triền đồi, mảnh ruộng, bờ sông, khu vườn thành khu nghỉ dưỡng và thương mại dịch vụ.

Một xã hội không thể chỉ biết tối ưu đất cho người có tiền đi nghỉ.

Nó còn phải giữ đất cho người bình thường sống, trồng trọt, thở, nuôi con và có đường lui.

Đừng trách người trẻ không chịu xây tương lai, khi chính chúng ta đang đem nền đất của tương lai đi phân lô.

7. Từ Sở Hữu Sang Quyền Truy Cập Có Điều Kiện

Khi nhà quá đắt, đất quá xa, nghề quá bất ổn, con cái quá tốn, tài sản quá tập trung, hệ thống không cần nói thẳng rằng con người nên từ bỏ sở hữu. Nó chỉ cần làm cho sở hữu trở nên xa dần, rồi đưa ra một gói thay thế mềm hơn:

Bạn không cần sở hữu nữa. Bạn chỉ cần quyền truy cập.

Nhà trở thành thuê.

Xe trở thành gọi xe.

Phần mềm, phim, nhạc, công cụ làm việc trở thành thuê bao.

Tiền trợ cấp đi qua ví số.

Danh tính đi qua tài khoản xác minh.

Quyền tham gia xã hội đi qua điểm tuân thủ.

Cái bẫy không nằm ở việc thuê một thứ gì đó. Thuê có thể hợp lý. Dùng chung có thể tiết kiệm. Sở hữu quá nhiều cũng có thể là gánh nặng. Hạt nhân sự thật luôn có thật.

Cái bẫy nằm ở chỗ mọi thứ chuyển từ quyền sở hữu sang quyền truy cập có điều kiện.

Sở hữu là anh có nền.

Truy cập là anh có tài khoản.

Tài khoản thì có thể bị khóa.

Đây là chỗ thu nhập cơ bản và tiền có thể lập trình trở thành một ngã rẽ lớn. Nếu nó được thiết kế như quyền công dân, không điều kiện, không chấm điểm hành vi, không ép tiêu trong danh mục được duyệt, nó có thể là một tấm đệm xã hội.

Nhưng nếu nó đi qua ví định danh, có hạn sử dụng, bị giới hạn nơi tiêu, gắn điểm carbon, điểm sức khỏe, điểm tuân thủ, hoặc do trí tuệ nhân tạo quyết định ai đủ điều kiện, thì nó không còn chỉ là lưới an sinh. Nó trở thành dây xích mềm.

Tuyệt vọng kinh tế tạo nhu cầu được đỡ.

Được đỡ lâu ngày thành phụ thuộc.

Phụ thuộc có thể trở thành cơ chế quản trị.

Đây là đường nối tự nhiên từ Thế Hệ Lọt Khe sang UBI Conditioning - The End of Work Ethic, Gen Z và CBDC - Programmable Money Psychology và Digital ID Normalization - From Instagram to Government ID.

Không phải họ lấy nhà khỏi tay anh.

Họ làm cho anh không bao giờ mua nổi nhà, rồi bán cho anh gói thuê nhà được trợ cấp, và gọi đó là tiến bộ.

8. Chúng Ta Cần Đầu Tư Vào Thế Hệ Tương Lai

Bài này không viết để bênh vực sự lười biếng.

Xã hội nào cũng cần những người chịu khó, chịu học, chịu làm. Không có kỷ luật cá nhân, không có xã hội nào đi xa được.

Nhưng trước khi kết luận cả một thế hệ là yếu đuối hay thiếu ý chí, có lẽ nên hỏi một câu:

Nếu mình hai mươi lăm tuổi trong thời đại này, nhìn giá nhà, nhìn trí tuệ nhân tạo, nhìn thị trường lao động biến động mỗi ngày, nhìn khoảng cách giàu nghèo ngày càng lớn, nhìn đất đai bị gom vào những dự án mà người bình thường không bao giờ bước vào được, liệu mình có còn hăng hái như ngày xưa không?

Nếu câu trả lời không chắc, thì vấn đề không chỉ nằm ở thế hệ trẻ.

Nó nằm ở cách chúng ta đang thiết kế tương lai.

Chúng ta không cần thêm thật nhiều sân golf.

Không cần thêm thật nhiều khu nghỉ dưỡng thương mại ở mọi nơi còn chút cảnh đẹp.

Không cần để các tập đoàn lớn nuốt chửng mọi giấc mơ nhỏ bé của người bình thường.

Chúng ta cần:

• nhà ở vừa sức;
• trường học tốt;
• y tế tử tế;
• không gian sống có cây, nước và đất;
• nghề nghiệp có đường học lại;
• chính sách đất đai không chỉ phục vụ vốn lớn;
• thành phố còn chỗ cho người sinh ra trong chính thành phố đó;
• một nền kinh tế nơi lao động vẫn có thể đổi lấy tương lai;
• nếu có thu nhập nền hoặc trợ cấp định kỳ, nó phải là quyền sống tối thiểu chứ không phải dây dắt hành vi.

Một xã hội mà người trẻ không còn tin mình có thể xây nhà, lập nghiệp, nuôi con và sống tử tế bằng lao động của mình, thì xã hội đó không chỉ mất một thế hệ.

Nó mất cả tương lai.

9. Khí Hậu Sẽ Thu Tiền Sau

Có một nghịch lý cay đắng: rất nhiều dự án phát triển hôm nay đang giả định rằng khí hậu ngày mai vẫn giống khí hậu hôm qua.

Nhưng điều đó không còn chắc nữa.

Nếu mười năm nữa, nắng nóng 50 độ trở thành chuyện thường hơn, nếu nước khan hơn, nếu mùa màng thất thường hơn, nếu những không gian xanh bị thay bằng bê tông và cỏ cảnh uống nước như uống máu đất, thì những dự án tưởng sang trọng hôm nay có thể trở thành biểu tượng của sự mù quáng.

Ngày đó, có thể chỉ còn những người thật sự không hiểu chuyện mới muốn đứng giữa trời nóng cầm gậy đánh golf trên một bãi cỏ cần tưới liên tục.

Biến đổi khí hậu không phải chuyện giỡn chơi.

Khi đất nóng lên, nước cạn đi, mùa màng thất thường hơn, người ta sẽ hiểu rằng thứ đáng lẽ phải giữ không phải là góc nhìn đẹp cho khu nghỉ dưỡng, mà là đất sống cho con người.

10. Kết

Điều đáng buồn nhất không phải là những thứ lọt khỏi tay người trẻ.

Điều đáng buồn nhất là chính họ đang lọt xuống những cái khe sâu mà xã hội tạo ra.

Khe giữa người có tài sản và người không có tài sản.

Khe giữa người có quan hệ và người không có quan hệ.

Khe giữa người sinh ra ở vạch đích và người sinh ra ở cuối đường đua.

Khe giữa người được thừa kế mặt đất và người phải thuê từng mét vuông để tồn tại.

Khe giữa chính sách phục vụ tương lai và chính sách bán tương lai cho dòng tiền ngắn hạn.

Khe giữa quyền sở hữu và quyền truy cập có điều kiện.

Biết đâu thứ chúng ta đang gọi là sự lười biếng thật ra chỉ là sự mệt mỏi của một thế hệ không còn chắc rằng nỗ lực sẽ được đền đáp.

Một thế hệ đang cố bám víu vào tương lai bằng cả hai bàn tay, nhưng vẫn thấy quá nhiều thứ lọt qua kẽ tay của mình.

Đó là lý do gọi họ là Thế Hệ Lọt Khe.

Không phải vì họ yếu hơn thế hệ trước.

Mà vì họ đang phải sống trong một thời đại mà ngay cả những người mạnh nhất đôi khi cũng cảm thấy mình sắp trượt chân.

Câu cuối:

Thế Hệ Lọt Khe không phải là thế hệ không muốn nắm lấy tương lai. Đó là thế hệ phát hiện ra tương lai đã bị thiết kế để trượt khỏi tay họ.

Và nếu không cẩn thận, sau khi tương lai trượt khỏi tay họ, hệ thống sẽ bán lại cho họ một phiên bản tương lai thuê bao: có trợ cấp, có định danh, có quyền truy cập, có điều kiện, và được quảng cáo là hạnh phúc.