Từ Điển Pāli Cốt Lõi

Đây là từ điển làm việc, không phải bảng thay từ một–một. Một từ Pāli có thể đổi sắc thái theo văn cảnh. “Cách đọc gần đúng” chỉ giúp người Việt bắt đầu, không tự nhận là chuẩn phát âm duy nhất của mọi truyền thống Theravāda.

Quy Ước Dấu Pāli

ā, ī, ū: nguyên âm dài.
ṭ, ḍ, ṇ, ḷ: âm quặt lưỡi.
ṅ: âm ng ở cuối/vòm mềm.
ñ: âm nh.
ṃ: âm mũi, cách phát âm thay đổi theo âm đứng sau.

Không bỏ dấu trong tiêu đề bài khi thuật ngữ là đối tượng nghiên cứu. Slug có thể được hệ thống chuẩn hóa, nhưng văn bản hiển thị phải giữ Unicode Pāli.

Thuật Ngữ Nền

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
Buddha	Bút-đa	bậc tỉnh thức	Danh hiệu, không chỉ tên riêng lịch sử.
Dhamma	Đăm-ma	Pháp; giáo pháp; hiện tượng	Không có một từ Việt bao hết mọi văn cảnh.
Saṅgha	Sang-ga	Tăng đoàn; cộng đồng bậc Thánh	Phân biệt Tăng đoàn quy ước và Thánh chúng.
Theravāda	Thê-ra-va-đa	giáo pháp của các Trưởng lão	Tên truyền thống, không đồng nghĩa toàn bộ Phật giáo sớm.
Tipiṭaka	Ti-pi-ta-ka	Tam Tạng	Vinaya, Sutta, Abhidhamma.
Vinaya	Vi-na-ya	Luật; kỷ luật tu viện	Không áp nguyên xi mọi điều cho cư sĩ.
Sutta	Sút-ta	bài kinh; bài giảng	Sanskrit tương ứng thường là sūtra.
Abhidhamma	A-bi-đăm-ma	Vi Diệu Pháp	Hệ thống phân tích canonical trong Theravāda.
Nikāya	Ni-ca-ya	bộ sưu tập kinh	Dīgha, Majjhima, Saṃyutta, Aṅguttara, Khuddaka.

Tứ Thánh Đế Và Con Đường

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
dukkha	đúc-kha	khổ; bất toại nguyện; sức ép của pháp hữu vi	Không chỉ đau đớn cảm giác.
samudaya	sa-mu-đa-ya	sự sinh khởi; nguồn gốc	Trong Tứ Đế chỉ nguồn sinh của dukkha.
nirodha	ni-rô-đa	sự đoạn diệt	Không phải đàn áp tâm lý.
magga	mắc-ga	con đường	Trong Tứ Đế là Bát Chánh Đạo.
ariya	a-ri-ya	cao quý; thuộc bậc Thánh	Không phải chủng tộc.
sammā-diṭṭhi	sam-ma đít-thi	chánh kiến	Cái thấy phù hợp với con đường chấm dứt khổ.
sammā-saṅkappa	sam-ma sang-cắp-pa	chánh tư duy/ý hướng	Ly dục, không sân, không hại.
sammā-vācā	sam-ma va-cha	chánh ngữ	Lời nói chân thật, hòa hợp, hữu ích, đúng lúc.
sammā-kammanta	sam-ma cam-man-ta	chánh nghiệp	Hành vi thân thể đúng hướng.
sammā-ājīva	sam-ma a-chi-va	chánh mạng	Sinh kế không nuôi tổn hại.
sammā-vāyāma	sam-ma va-ya-ma	chánh tinh tấn	Bốn nỗ lực đúng hướng.
sammā-sati	sam-ma sa-ti	chánh niệm	Nhớ biết đúng đối tượng và mục tiêu tu tập.
sammā-samādhi	sam-ma sa-ma-đi	chánh định	Trong nhiều kinh được trình bày qua bốn jhāna.
sīla	xi-la	giới; đức hạnh	Nền bảo vệ tâm và cộng đồng.
samādhi	sa-ma-đi	định; sự nhất tâm	Có nhiều mức độ và cách phân loại.
paññā	pan-nha	tuệ	Cái thấy trực tiếp về thực tại theo giáo pháp.
majjhimā paṭipadā	maj-ji-ma pa-ti-pa-đa	Trung đạo	Không đồng nghĩa thỏa hiệp ở giữa.

Giải Phẫu Kinh Nghiệm

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
rūpa	ru-pa	sắc; hình thể/vật chất	Trong năm uẩn không chỉ là “hình ảnh”.
vedanā	vê-đa-na	cảm thọ	Lạc, khổ hoặc trung tính; không đồng nghĩa cảm xúc phức tạp.
saññā	san-nha	tưởng; nhận dạng/ghi dấu	Khả năng nhận ra và gán dấu cho kinh nghiệm.
saṅkhāra	sang-kha-ra	hành; các tạo tác/điều kiện tạo thành	Một từ khó, nghĩa thay đổi mạnh theo văn cảnh.
viññāṇa	vin-nha-na	thức; sự nhận biết phân biệt	Không mặc nhiên là linh hồn hay ý thức vũ trụ.
khandha	khan-đa	uẩn; nhóm kết tập	Năm nhóm bị chấp làm “ta”.
āyatana	a-ya-ta-na	xứ; nền giác quan/đối tượng	Mười hai xứ gồm sáu căn và sáu trần.
phassa	phát-sa	xúc; sự tiếp chạm	Điều kiện cho thọ sinh.
taṇhā	tan-ha	ái; khát khao	Dục ái, hữu ái, phi hữu ái.
upādāna	u-pa-đa-na	thủ; nắm giữ/chấp thủ	Ái được gia cố thành chiếm hữu và bản sắc.
bhava	bha-va	hữu; tiến trình trở thành/tồn tại	Không chỉ “sự sống” theo nghĩa chung.
anicca	a-nít-cha	vô thường	Mọi pháp hữu vi biến đổi và không giữ được theo ý muốn.
anattā	a-nát-ta	vô ngã; không phải tự ngã	Không tự động đồng nghĩa “không có gì tồn tại”.
paṭiccasamuppāda	pa-tít-cha sa-múp-pa-đa	duyên khởi	Sự sinh khởi phụ thuộc điều kiện.

Nghiệp, Luân Hồi Và Giải Thoát

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
kamma	cam-ma	nghiệp; hành động có tác ý	Không phải sổ thưởng–phạt vũ trụ.
vipāka	vi-pa-ca	quả chín của nghiệp	Không phải mọi điều xảy ra đều chỉ do nghiệp.
saṃsāra	sam-sa-ra	luân hồi; dòng lang thang sinh tử	Không giả định một linh hồn bất biến đi xuyên đời.
nibbāna	níp-ba-na	Niết-bàn; sự tắt của tham–sân–si	Không phải cõi thứ 32.
arahant	a-ra-han	A-la-hán; bậc đã hoàn tất con đường	Cách dịch/danh xưng cần theo văn cảnh.
sotāpanna	xô-ta-pan-na	bậc Dự lưu	Đã nhập dòng, đoạn ba kiết sử đầu.
sakadāgāmin	sa-ca-đa-ga-min	bậc Nhất lai	Còn trở lại dục giới tối đa một lần theo hệ truyền thống.
anāgāmin	a-na-ga-min	bậc Bất lai	Không trở lại dục giới; liên hệ Tịnh cư thiên.
saṃyojana	sam-yô-cha-na	kiết sử	Những dây trói buộc tâm vào luân hồi.

Thực Hành

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
sati	sa-ti	niệm; khả năng nhớ biết	Không chỉ là chú ý trung tính.
sampajañña	sam-pa-chan-nha	tỉnh giác; hiểu rõ việc đang làm	Thường đi cùng sati.
satipaṭṭhāna	sa-ti-pa-tha-na	nền tảng/thiết lập niệm	Thân, thọ, tâm, pháp.
ānāpānasati	a-na-pa-na-sa-ti	niệm hơi thở vào–ra	Mười sáu bước trong MN 118.
samatha	sa-ma-tha	chỉ; làm lắng yên	Không nhất thiết tách rời vipassanā.
vipassanā	vi-pát-sa-na	quán; thấy rõ	Không chỉ là tên một kỹ thuật thiền hiện đại.
jhāna	cha-na	thiền-na; tầng định	Mô tả Kinh và chuẩn chú giải cần tách lớp.
mettā	mét-ta	từ	Mong chúng sinh được an vui.
karuṇā	ca-ru-na	bi	Đáp ứng trước khổ với ý muốn cứu khổ.
muditā	mu-đi-ta	hỷ	Vui trước điều lành/phước của người khác.
upekkhā	u-pê-kha	xả; quân bình tâm	Không phải vô cảm hay thờ ơ.

Bổ Sung Từ Batch 1

Pāli	Đọc gần đúng	Nghĩa làm việc	Ghi chú văn cảnh
ariyasacca	a-ri-ya-xát-cha	sự thật cao quý; sự thật của bậc Thánh	Giữ nhiều khả năng ngữ pháp, không chốt etymology quá mức.
taṇhā	tan-ha	ái; cơn khát	Dục ái, hữu ái, phi hữu ái.
pariyatti	pa-ri-yát-ti	học hiểu giáo pháp qua văn bản	Cách dùng hệ thống rõ trong truyền thống hậu kỳ.
yoniso manasikāra	yô-ni-xô ma-na-xi-ca-ra	tác ý có căn nguyên	Chú ý đến nguồn, điều kiện và cách sinh của pháp.
kusala	cu-sa-la	thiện; khéo; có lợi cho giải thoát	Không hoàn toàn trùng “tốt” theo thị hiếu.
akusala	a-cu-sa-la	bất thiện; không khéo	Liên hệ tham, sân, si và hậu quả hại.
nekkhamma	néc-kham-ma	xuất ly	Không đồng nghĩa ghét bỏ mọi niềm vui.
saṅkappa	sang-cắp-pa	ý hướng; tư duy định hướng	Trong Bát Đạo gồm xuất ly, không sân, không hại.
parinibbāna	pa-ri-níp-ba-na	Niết-bàn hoàn toàn khi bậc giải thoát qua đời	Không mô tả như một nơi chốn sau chết.

Cách Dùng Từ Điển

Không sao chép nghĩa ở đây mà bỏ văn cảnh của bài kinh.
Khi bài mới thêm một thuật ngữ, phải bổ sung mã kinh mẫu và các cách dịch cạnh tranh nếu có.
Thuật ngữ gây tranh luận như dukkha, saṅkhāra, viññāṇa, anattā, nibbāna cần trang chuyên sâu riêng hoặc mục giải thích mở rộng.

Red Pill Wiki

Nội dung